Srpska pravoslavna crkva proslavlja Badnji dan, pripremajući se za najradosniji hrišćanski praznik Rođenje Isusa Hrista – Božić. Službama bdenja i paljenjem badnjaka u pravoslavnim hramovima najavljuje se Rođenje Spasitelja čiji se dolazak na svijet slavi kao početak novog vremena i kao najradosniji događaj za hrišćanstvo.

Na Badnji dan se peče božićna pečenica, pripremljena prethodnog dana, na Tucindan. U pravoslavnim kućama Badnje veče je porodični praznik kada se ukućani okupljaju oko obavezno posne trpeze.

Badnji dan nosi posebnu radost, koja se oslikava u molitvama, ali i u brojnim običajima srpske nacije.

Prema drevnoj tradiciji, uoči Badnjeg dana se bdi, ne spava se – pa otud i naziv u srpskom jeziku: badnji, nastalo od bdjeti, što znači dan nespavanja, odnosno bdijenja.

U rano jutro, domaćini kuće sijeku badnjak.

Paljenje badnjaka

Badnjak se cjeliva, maže medom i postavlja na ognjište. Kada je badnjak na ognjištu, prema njemu se moralo ponašati kao prema živom biću – kitili su ga zelenim granama, ljubili, prelivali vinom i posipali žitom.

Običaj nalaganja badnjaka na vatru veoma je star. Djeca “džaraju” vatru – raspaljuju je grančicama, izazivajući pregršt varnica i iskri. Pri tome govore: “Koliko iskrica, toliko parica, pilića, košnica…”, nabrajajući svu stoku i živinu čije blagostanje priželjkuju.

Negdje se uz badnjak u kuću unosi i pečenica.

Posna trpeza za Badnje veče – pasulj, riba i česnica

Po završetku obreda unošenja badnjaka domaćin okadi cijeli dom i trpezu, zapali svijeću, izgovori molitvu, čestita praznik i Badnje veče ukućanima i tek onda sjedaju za trpezu.

Na Badnje veče jede se isključivo posna hrana. Na trpezi se nalaze jela poput ribe, pasulja, kiselog kupusa, turšije i posnih pita. Obavezno se služi žito, med, orasi i vino, dok glavni obrok sadrži namirnice koje simbolizuju prosperitet i zajedništvo. Neizostavan dio trpeze je česnica, koja se lomi tokom večere.

Tokom dana, domaćica u sito stavlja sve vrste žitarica, suve šljive, orahe i jabuke, koje se postavljaju u vrhu stola za večeru. Ponegdje se sito stavlja pod sto, a ponegdje pored ognjišta. Tim žitom posipaju se badnjak, slama i polažajnik, kao simbol plodnosti i blagostanja.

Bdenje na Badnje veče

Tokom noći pažljivo se pratilo kada će badnjak izgorjeti. Nekada su svi ukućani ostali budni dok badnjak u potpunosti ne pregori, dok je kasnije samo jedan muškarac ostajao da bdi.

Prema običaju, svako ko se tokom godine sa nekim posvađao, na Badnji dan treba da se pomiri sa tom osobom.

Simbolika badnjaka i slame

Badnjak je, po pravilu, mlado cerovo ili hrastovo drvo i kao simbol predstavlja drvo koje su pastiri donijeli, a pravedni Josif založio u hladnoj pećini kada se Isus rodio. On, takođe, nagovještava drvo Krsta Hristovog.

Druga simbolika Badnjaka ogleda se u tome što njegovim paljenjem pred rođenje Hristovo vjernici potvrđuju odricanje od staroslovenskog paganskog boga Badnje, čiji je kip bio djeljan od drveta.

Smisao Badnjaka je i u tome što se ukućani oko njega zagrijavaju ljubavlju, iskrenošću i slogom. Svjetlost badnjaka razgoni mrak neznanja i praznovjerja, a ukućani se obasipaju radošću, milošću, zdravljem i obiljem.

Običaj pijukanja

Dok se na Banje veče, uoči Božića, unosi slama kojom se pokrivaju podovi, neko od starijih kvoca, a za njim idu djeca i pijuču. Domaćin pritom „hrani svoje piliće“, tako što im baca slatkiše, voće, sitne poklone, pa i poneku paricu u slamu, a djeca zatim dok se oglašavaju kao pilići to skupljaju.

Simbolika ovog običaja je sasvim jasna: kao što kvočka prikuplja svoje piliće pod krila, gdje ih grije i čuva, tako isto roditelji brinu o svojoj djeci, a Hrist o svim ljudima.

Ovaj običaj simbolizuje i blagostanje, ljubav i dobre odnose u porodici, kao i množenje dobra, ljubavi i sloge u porodičnom domu.

Izvor: RTRS